Con gái thi vào lớp 10 hệ chuyên vào một ngày hè phượng cháy đỏ. Trời nóng như thiêu.

Con nói muốn mẹ đưa đi thi nhưng bố con không đồng ý. Bố nhất quyết phải là người đưa con đi. Và rồi, khi lên xe, cũng như mọi khi, bố bắt đầu nhắc: Con kiểm tra lại giấy tờ, thẻ học sinh xem đã có chưa? Máy tính có chưa? Căn cước công dân có chưa? Bút, thước, tẩy... có đủ chưa? Cứ kiểm tra lại cho chắc. Con gái vùng vằng vì con đã kiểm tra kỹ và không muốn mở lại túi đồ trên xe. Câu tiếp theo của bố: Con cứ bình tĩnh, không có gì căng thẳng hết, không có gì phải sợ hết. Tự tin lên! Nước mắt con bé bắt đầu lăn dài trên má. Những giọt nước mắt kèm theo tiếng thút thít, kỳ lạ thay, lại như đổ thêm dầu vào lửa khiến những câu nói vốn được bố kìm giữ bỗng chốc xối xả thoát ra: Có thế mà cũng khóc? Có cái gì mà khóc? Sợ cái gì? Học mãi rồi, sợ cái gì mà sợ? Tâm với chả lý? Mẹ cứ chiều con cho lắm vào. Phải đập tan cái cảm xúc vớ vẩn ấy đi. Nhẹ nhàng cái gì? Cứ dền dứ nhau, không dám đối diện sự thật nên hơi tí là khóc. Yếu đuối vớ vẩn...

Khi não cảm xúc bị kích hoạt quá mức vì sợ hãi hay căng thẳng, nó ngắt kết nối với phần não lý trí - Ảnh minh họa: Pinterest

Vào thời điểm ấy, tôi hoảng hốt và bất lực. Con gái ngồi ghế trên với bố, tôi ngồi dưới. Tôi không biết cần làm gì và có thể làm gì.

Nhiều năm sau, tôi mới hiểu. Nhà thần kinh học Stephen Porges gọi đó là khoảnh khắc hệ thần kinh bị áp đảo. Khi não cảm xúc bị kích hoạt quá mức vì sợ hãi hay căng thẳng, nó ngắt kết nối với phần não lý trí. Cơ thể lúc đó chỉ còn biết một việc: tự bảo vệ mình bằng cách chiến đấu, bỏ chạy, hoặc đóng băng⁽¹⁾. Những giọt nước mắt của con không phải yếu đuối hay bướng bỉnh. Đó là phản ứng của một đứa trẻ bị quá tải, không thấy lối thoát. Những lời nói của bố không giúp con bình tĩnh lại, chúng đổ thêm tín hiệu nguy hiểm vào phần não cảm xúc đã bị kích hoạt tối đa. Con không thể tiếp nhận bất cứ thông tin nào dù đúng, dù cần thiết. Bộ não rơi vào trạng thái tê liệt, đóng băng. Khóc chính là cách xả van áp lực của một hệ thần kinh đã không còn chỗ chứa.

Đưa con vào trường, tôi ôm con, vỗ nhè nhẹ lên vai. Không sao đâu, có mẹ đây mà!

Quay ra ngoài, tôi ném cơn tức giận thẳng vào mặt chồng: Anh về đi, tôi tự đi! Rồi táo tác bắt xe về nhà, lo cơm trưa cho con rồi lại nhớn nhác bắt xe đi đón con cho kịp. Chiều nay con còn thi tiếp. Con bé lên xe mẹ đón, hai mẹ con nhìn thấy xe bố đang mắc giữa dòng xe xuôi ngược trước cổng trường. Và hai mẹ con đều biết, có một cơn thịnh nộ đang treo trên đầu.

Con thi không tốt.

Mùa thi năm ấy con lần lượt trượt từng trường chuyên một. Những tiếng nức nở vọng ra từ căn phòng nhỏ. Với một đứa bé luôn xuất sắc, từng lên truyền hình, được tặng bằng khen của Chủ tịch thành phố, học chuyên Hà Nội Amsterdam cấp 2 thì việc thi trượt trường chuyên cấp 3 là một cú sốc không thể nào gột rửa. Nhất là khi anh trai con cũng học chuyên Ams cấp 2, cấp 3, rồi xin học bổng sang Mỹ với những thành tích rực rỡ.

Cha mẹ có thể che giấu nỗi lo lắng bằng lời nói nhưng không che giấu được bằng cơ thể. Trẻ em không chỉ nghe những gì người lớn nói. Trẻ “đọc” rất nhanh những lo lắng, sợ hãi qua ánh mắt, giọng nói, hơi thở, sự căng cứng của đôi vai. Tín hiệu cảm xúc từ cơ thể cha mẹ có thể truyền thẳng vào hệ thần kinh của trẻ, nhanh hơn bất kỳ câu nói nào. Đó là lý do vì sao câu nói “không sao đâu, sợ gì mà sợ” của bố ngày ấy đã không xoa dịu được con mà dường như xác nhận thêm rằng mọi thứ đều đang không ổn.

Những ngày chờ kết quả của trường chuyên cuối cùng, căn nhà tôi luôn trong tình trạng phát nổ. Tôi chỉ biết chấp nhận và chờ đợi. Khi mây chưa hóa thành mưa thì sự bức bối là thứ tôi biết phải chịu đựng mà không có lựa chọn nào thay thế.

Gia đình không phải lò bát quái. Không phải áp lực nào cũng luyện thành kim cương. Khi nỗi sợ và kỳ vọng quá đầy, tình yêu và đứa trẻ có thể biến mất trong căn nhà mang tên tổ ấm.

Rồi kết quả cuối cùng cũng tới: Con đỗ chuyên Ams, thừa 2 điểm. Con đã nhảy múa và hét vang nhà. Tôi nhớ lại quyết định của con vào ngày thi chuyên Ams, con nhất định yêu cầu mẹ và chỉ mẹ đưa đi thi. Con đã sải những bước chân dài quả quyết trước cổng trường, nơi con từng thuộc về.

Mùa thi năm nay, con chuẩn bị vào đại học năm thứ nhất tại một trường khai phóng ở Mỹ mà con hằng mơ ước. Con lặng lẽ chuẩn bị hồ sơ suốt mấy năm ròng, tự viết luận, tự xin học bổng. Và con nhận học bổng cao nhất của trường, học bổng từ thầy hiệu trưởng.

Không phải áp lực nào cũng luyện thành kim cương - Ảnh minh họa: Pinterest

Tôi có hỏi con:

- Con có thấy con giống bố không?

- Sao giống được mẹ?

- Giống chứ! Con và bố đều không bình tĩnh trước mọi chuyện. Bố thì nổi nóng, con thì nổi khóc. Hai cơn nóng bốc lên bừng bừng, va vào nhau và tạo thành vụ nổ. Nên là con hãy hiểu và thương bố nhé!

Con cười: Giờ mà thi lại thì chết với con!

1. Porges, S.W. (2009). The Polyvagal Theory: New insights into adaptive reactions of the autonomic nervous system. Cleveland Clinic Journal of Medicine, 76(Suppl 2), 886-890.