Thế là mùa gặt vụ lúa tháng Ba đã vãn.
Cánh đồng chỉ còn trơ gốc rạ dưới nắng xuân sắp sửa chia tay. Khói đốt đồng bảng lảng cùng cánh diều vi vu trong gió. Làn khói, cánh diều cứ như xuôi về phía dòng sông. Như khơi gợi, như đồng vọng cùng tôi trong nỗi nhớ về hội “đánh sông” sau vụ gặt ở quê mình thuở xưa. Giờ sao thiếu vắng.
Tôi đi cùng khúc giao mùa, cùng nỗi nhớ chơi vơi. Bởi, vẫn cánh đồng xưa, dòng sông cũ. Mà hình ảnh hội “đánh sông” khi vãn vụ, hay những buổi nông nhàn chiều hạ, chẳng hiểu vì sao đã đi vào xưa cũ.
Quê tôi, có hai con sông chảy dọc theo chiều dài của làng. Một là con sông Kinh rẻ từ hạ lưu sông Trà xuôi ra cửa Sa Kì, lớn ròng con nước theo tiếng bìm bịp kêu. Một không biết bắt nguồn từ đâu mà tôi chỉ biết quanh năm ăm ắp nước cho ruộng đồng xanh mượt bốn mùa. Và chỉ vơi đi khi các vụ gặt đã xong.
|
Khi vụ gặt vừa xong. Lòng người ai cũng khấp khởi, chộn rộn niềm vui. Dòng sông quê lại đi vào mùa cạn nước, độ sâu chỉ đến lưng quần người lớn. Thế là hội “đánh sông” cũng được bắt đầu. Tuy là hội, nhưng không thống nhất một ngày cụ thể để thành lệ, cũng chẳng có gì phải chuẩn bị cả. Mà người dân trong làng, truyền tai rủ nhau, rồi chọn ngày mở hội. Những bác nông dân, những chàng trai trẻ là nguồn nhân lực chủ yếu trong ngày hội này. Còn dụng cụ đã có sẵn trong gia đình, như ghe, lưới, vó, nơm và chiếc giỏ tre đan hình con vịt, có hai phao tre kèm hai bên cho giỏ nổi trên mặt nước để đựng cá tôm. Khi đi nơm, đi vó trên sông, người ta dùng đoạn dây ngắn cột vào giỏ, rồi cột đầu dây còn lại vào bụng, để giỏ nổi theo người.
Hội “đánh sông” ở quê tôi thường diễn ra từ buổi sáng đến đứng trưa. Hay vào buổi chiều đã xế bóng đến khi hoàng hôn buông xuống.
Trong hội này, tất cả như được dàn dựng theo thông lệ có sẵn từ xưa. Trước hết là dàn lưới bén. Những chủ nhân ngồi trên xuồng nang thả lưới, rồi dùng mái dầm gõ vào khoang ghe, chốc chốc dùng sào đập mạnh trên mặt nước để tạo tiếng động xua đuổi cá. Tiếp theo là dàn vó giăng ngang dòng sông. Người đi vó vừa đi, vừa cất lên thả xuống. Không gian trên sông vui nhộn hẳn lên. Những chú cá lâu nay bơi quẩy trong dòng sông êm đềm, giờ bị khoấy động, ngỡ ngàng bơi loạn xạ, có con phóng lên không trung phơi mình rồi rơi xuống nước lũm chũm, cùng tiếng hò reo của người đi hội tạo nên không gian huyên náo thật thú vị.
Không dừng lại ở đó, phía sau dàn vó là đội đi nơm. Có thể nói, trong hội “đánh sông” quê tôi, thì đội nơm là nguồn nhân lực chủ yếu tạo nên không khí vui nhộn nhất. Bởi, trong đội này thường quy tụ những người có sức khỏe tốt để làm việc có tính dẻo dai và nhanh nhẹn. Họ dùng nơm đôi, cũng giăng ngang dòng sông, rồi đôi tay thoăn thoắt, nhịp nhàng đưa nơm lên xuống như một vũ điệu trên sông. Vui nhất là khi phát hiện có cá to. Họ phải thao tác nhanh hơn, vừa hỗ trợ nhau, vừa hò reo quây theo các hướng để bắt cho bằng được. Ai đó may mắn bắt được cá to ấy là niềm vui lớn. Như vừa để “khoe”, vừa chia sẻ niềm vui của mình, người đó reo vui giơ cao con cá vừa bắt được. Lập tức những người không có điều kiện, hay vì sức khỏe không tham gia được, đứng trên bờ cũng reo vui cỗ vũ.Thế là niềm vui trên bờ dưới sông được quyện hòa. Không gian ngày hội càng thêm náo nhiệt.
Đến những chỗ nước sâu, chân nơm không chạm được đáy sông, người đi nơm không dùng bằng tay mà dùng chân để nơm. Người ta dùng mũi chân xỏ vào miệng nơm, còn gót chân đè lên vành đầu nơm để nâng lên hạ xuống chiếc nơm. Người xem tưởng chừng nơi ấy nước vẫn cạn, nhưng thực ra độ sâu đã ngập tới đầu. Khi cá đóng nơm, những người đi nơm lại hỗ trợ nhau, người giữ nơm, người lặn xuống hò reo bắt cá và đôi khi cá vẫn tuột nơm ra ngoài, nên đi nơm có tính cộng đồng là vậy.
Cuối cùng là đội nơm nước cạn và những người đi mò. Đội quân này gồm phụ nữ, thiếu niên. Họ chỉ hoạt động ở vùng nước cạn dọc bên bờ sông. Được xem như những người bắt tôm cá còn sót lại vào bờ ẩn náu. Họ cũng tạo ra không khí náo nhiệt chẳng kém những đội đánh bắt ở lòng sông. Chỉ khác chăng có thêm tiếng hít hà, khi ai đó bị vây cá tôm đâm phải vào tay, hay bị cua cắn. Rồi tiếng cười đùa trêu ghẹo nhau làm cho không khí ngày hội càng thêm náo nhiệt.
Khi đã mãn cuộc. Nhà ai nấy về. Để lại dòng sông đục ngầu xơ xác. Mấy ngày sau, dòng sông trở lại hiền hòa thơ mộng như xưa. Điểm đặc biệt trong ngày hội “đánh sông” quê tôi là cá tôm bắt được người ta không đem bán, mà đem biếu bà con láng giềng - những người không có điều kiện tham gia. Hay san sẻ cùng nhau với những người cùng đi, nhưng kém may mắn hơn. Vì thế, tình làng nghĩa xóm càng thêm bền chặt. Và khúc hát ru quyện hòa bên lũy tre làng “Chiều chiều ông Lữ đi câu/ Bà Lữ đi xúc, con dâu đi mò/ Bà về bà nướng bà kho/ Con dâu đứng đó bà cho cái càng” có lẽ cũng phần nào mang hồn cốt của hội này.
Bây giờ, hội “đánh sông” quê tôi hình như vắng bóng. Có lẽ, nguồn cá tôm cũng bị cạn kiệt. Hay đời sống đã dư dả hơn. Và lực lượng chủ chốt đã đi vào công ty, nhà máy làm việc… Để lại nỗi ngẩn ngơ, hoài niệm của một thời.
