Nhân dịp Quốc tế Thiếu nhi 1/6, phóng viên báo Văn nghệ đã có cuộc trò chuyện với Giám đốc Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam, NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến về hành trình làm mới sân khấu thiếu nhi trong thời đại số.

- Mỗi dịp hè, sân khấu thiếu nhi lại trở nên sôi động với hàng loạt vở diễn mới, suất diễn tăng cường cùng nhiều hoạt động quảng bá được đầu tư bài bản. Từ góc nhìn của một người nhiều năm gắn bó với sân khấu, ông nhìn nhận bức tranh sân khấu thiếu nhi hè 2026 ra sao?

- Mùa hè từ lâu vẫn được xem là “mùa vàng” của sân khấu thiếu nhi, bởi sau một năm học với áp lực học tập và lịch trình dày đặc, trẻ em có nhu cầu được giải trí, trải nghiệm và kết nối cảm xúc nhiều hơn. Theo tôi, bức tranh sân khấu thiếu nhi hè 2026 đang cho thấy những tín hiệu tích cực, không chỉ ở sự sôi động về số lượng vở diễn mà còn ở tư duy đầu tư ngày càng bài bản của các đơn vị nghệ thuật.

Giám đốc Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến

Tại Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam, riêng mùa hè năm nay, chúng tôi giới thiệu nhiều tác phẩm đa dạng như Không gia đình, Pinocchio, Lọ Lem - Chiếc giày thủy tinh,… bên cạnh đó là các vở dành cho khán giả thanh niên và gia đình như Quân khu Nam Đồng. Đồng thời, Nhà hát cũng đang dàn dựng tác phẩm Tuổi thơ dữ dội, dự kiến công diễn vào tháng 8/2026.

Điều đó cho thấy sân khấu thiếu nhi hiện nay không còn chỉ dừng ở mục tiêu “làm vở cho trẻ em xem”, mà đang từng bước xây dựng một không gian văn hóa gia đình, nơi cha mẹ và con cái có thể cùng chia sẻ trải nghiệm nghệ thuật và đối thoại cảm xúc với nhau.

Tuy nhiên, cơ hội luôn đi kèm thách thức. Trẻ em hôm nay lớn lên trong môi trường số, quen với nhịp tiếp nhận thông tin nhanh, mạnh và giàu tính thị giác. Nếu sân khấu vẫn giữ cách kể cũ, tiết tấu cũ và tư duy minh họa đơn thuần, rất khó để giữ chân khán giả nhỏ tuổi. Nhưng chính trong áp lực ấy, sân khấu lại có lợi thế mà không nền tảng số nào thay thế được: cảm xúc trực tiếp, sự tương tác thật và khả năng tạo nên những ký ức tập thể sống động. Đó cũng là giá trị cốt lõi để sân khấu thiếu nhi tiếp tục tồn tại và phát triển trong thời đại số.

- Trước sự thay đổi trong thói quen thưởng thức của khán giả nhỏ tuổi thời hiện đại, Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam đã có những điều chỉnh ra sao để vừa bắt kịp nhịp cảm thụ của trẻ em hiện đại, vừa giữ được giá trị nghệ thuật?

- Thời gian qua, Nhà hát đã chú trọng đổi mới ngôn ngữ dàn dựng theo hướng hiện đại hơn, từ tiết tấu kể chuyện, cấu trúc cảnh diễn cho tới việc tăng cường yếu tố thị giác, âm nhạc và tương tác sân khấu. Mục tiêu không chỉ là để trẻ em “xem” một vở diễn, mà để các em thực sự được tham gia và hòa mình vào không gian nghệ thuật.

Với các nhạc kịch thiếu nhi, Nhà hát đầu tư mạnh cho âm nhạc, vũ đạo, thiết kế ánh sáng, màn hình LED và hiệu ứng sân khấu nhằm tạo nên trải nghiệm giàu cảm xúc, kích thích trí tưởng tượng và khả năng cảm thụ thẩm mỹ của khán giả nhỏ tuổi.

Tuy nhiên, tôi cho rằng, công nghệ chỉ là phương tiện hỗ trợ nghệ thuật. Điều quan trọng nhất vẫn là công nghệ đó phục vụ câu chuyện và cảm xúc con người trên sân khấu như thế nào. Nếu chỉ chạy theo hiệu ứng bề mặt mà thiếu chiều sâu nội dung, sân khấu rất dễ đánh mất bản chất của mình và trở thành một “màn hình giải trí” đơn thuần.

Bên cạnh đổi mới trong dàn dựng, chúng tôi cũng thay đổi cách tiếp cận công chúng. Một vở diễn không thể chỉ tồn tại trong khán phòng, mà cần được kết nối với khán giả trẻ thông qua trailer, hình ảnh hậu trường, nền tảng mạng xã hội và các hình thức tương tác số. Đó không đơn thuần là hoạt động truyền thông, mà là cách để sân khấu bước gần hơn vào đời sống đương đại của giới trẻ.

Dù vậy, giá trị cốt lõi của sân khấu vẫn nằm ở khả năng nuôi dưỡng cảm xúc và kết nối con người. Sân khấu thiếu nhi không chỉ làm nhiệm vụ giải trí, mà còn góp phần hình thành khả năng cảm nhận, lắng nghe và chia sẻ cảm xúc ở trẻ em. Thông qua ngôn ngữ đối thoại, hình thể và tương tác trực tiếp, sân khấu giúp các em nhận diện những trạng thái cảm xúc rất đời thường như niềm vui, nỗi buồn, sự tổn thương hay lòng trắc ẩn… Đây là những giá trị quan trọng trong quá trình hình thành nhân cách và năng lực giao tiếp của một con người.

- Nhiều tác phẩm của Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam được chuyển thể từ các tác phẩm văn học kinh điển hoặc những câu chuyện đã quen thuộc với nhiều thế hệ khán giả. Tuy nhiên, trẻ em hôm nay có cách cảm thụ và tiếp nhận nghệ thuật rất khác trước. Theo ông, làm thế nào để vừa giữ được tinh thần nguyên tác, vừa tạo nên hơi thở đương đại và sự đồng cảm với khán giả nhỏ tuổi hôm nay?

- Đây là một bài toán khó nhưng cũng là điều hấp dẫn nhất đối với người làm sân khấu thiếu nhi. Theo tôi, khi chuyển thể một tác phẩm kinh điển, điều quan trọng nhất không phải là giữ nguyên từng chi tiết hay toàn bộ cốt truyện của nguyên tác, mà là giữ được “linh hồn” của tác phẩm. Bởi mỗi thời đại có một cách cảm nhận khác nhau, nên nghệ thuật cũng phải tìm được ngôn ngữ biểu đạt phù hợp với khán giả của thời đại đó.

Ví dụ như Pinocchio hay Không gia đình đều là những tác phẩm văn học kinh điển đã tồn tại hàng trăm năm, nhưng những giá trị về lòng trung thực, tình yêu thương, khát vọng trưởng thành hay ý nghĩa của gia đình đến nay vẫn còn nguyên tính thời sự và khả năng lay động cảm xúc. Vấn đề đặt ra khi chuyển thể những tác phẩm này lên sân khấu không nằm ở việc tái hiện nguyên vẹn một câu chuyện cũ, mà làm sao để trẻ em hôm nay cảm thấy đó không phải câu chuyện của quá khứ, mà là những vấn đề rất gần với cảm xúc, trải nghiệm và hành trình lớn lên của chính các em.

Chúng tôi luôn quan niệm: Kể một câu chuyện cũ bằng cảm xúc mới. Vì vậy, khi dàn dựng, Nhà hát không tiếp cận theo hướng minh họa nguyên tác một cách đơn thuần, mà cố gắng tái tạo tác phẩm bằng hơi thở tuổi trẻ và tâm lý đương đại. Các nhân vật được xây dựng đa chiều hơn, có sai lầm, có tổn thương, có những khoảng trống nội tâm và một hành trình trưởng thành thực sự. Chúng tôi cũng tiết chế cách kể mang tính “giáo huấn”, thay vào đó là những tình huống giàu cảm xúc và gần gũi với đời sống trẻ em hôm nay, để bài học không đến từ sự áp đặt, mà đến từ sự đồng cảm và tự nhận thức.

Tôi nghĩ đó cũng là giá trị cốt lõi của sân khấu thiếu nhi: Không dạy trẻ em phải nghĩ gì, mà giúp các em biết cảm nhận, biết rung động và từng bước trưởng thành cùng nhân vật.

- Theo ông, cần có những giải pháp gì để sân khấu thiếu nhi Việt Nam có thể phát triển bền vững, xây dựng được một thế hệ khán giả trung thành và không bị lấn át giữa “ma trận” giải trí số hiện nay?

- Theo tôi, để sân khấu dành cho thiếu nhi phát triển bền vững cần một hệ sinh thái đồng bộ, từ sáng tạo tác phẩm đến xây dựng khán giả và cơ chế chính sách.

Trước hết, yếu tố then chốt vẫn là chất lượng tác phẩm. Sân khấu thiếu nhi không thể vận hành theo tư duy thời vụ hay cách “làm cho có”, mà phải được đầu tư một cách nghiêm túc như một dòng sản phẩm nghệ thuật đặc thù và yêu cầu cao về thẩm mỹ. Trẻ em là khán giả đặc biệt: Các em có thể chưa nhiều trải nghiệm sống, nhưng lại cảm nhận nghệ thuật một cách rất trực tiếp, trong trẻo và trung thực, không bị che lấp bởi định kiến hay sự dễ dãi. Chính vì vậy, chỉ những tác phẩm thực sự có chiều sâu nội dung, giàu tính thẩm mỹ, giàu hình ảnh và giàu cảm xúc mới có thể chạm đến các em, tạo được sự đồng cảm và giữ chân các em lâu dài với sân khấu.

Thứ hai, xây dựng thói quen tiếp cận sân khấu từ sớm. Đây là quá trình dài hơi, đòi hỏi sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, các cơ quan quản lý văn hóa và đơn vị nghệ thuật. Sân khấu phải trở thành một phần trong đời sống văn hóa thường nhật của trẻ em. Trong nhiều năm qua, Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam duy trì lịch diễn cố định vào cuối tuần, đặc biệt là chiều chủ nhật, nhằm tạo điều kiện để phụ huynh có thể cùng con em đến rạp như một thói quen văn hóa.

Thứ ba, cần có cơ chế khuyến khích và bảo vệ đội ngũ sáng tạo. Sân khấu thiếu nhi là lĩnh vực đòi hỏi nhiều công sức nhưng chưa thực sự tương xứng về điều kiện đầu tư, vì vậy, nếu không có chính sách phù hợp thì rất khó thu hút nghệ sĩ trẻ gắn bó lâu dài.

Và cuối cùng, sân khấu thiếu nhi cần được nhìn nhận như một thiết chế văn hóa có khả năng lan tỏa đa chiều, gắn với giáo dục, truyền thông và đời sống cộng đồng. Đây cũng là hướng đi mà Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam kiên trì theo đuổi, với vai trò là đơn vị nghệ thuật quốc gia dành cho khán giả trẻ. Đây cũng là nỗ lực của Nhà hát trong việc thực hiện Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam.

- Xin cảm ơn ông về những chia sẻ này.

Thanh Hoa thực hiện